Reflectie op 2025: Fundament op orde en innovatieversnelling in gemeenteland

Artificiële Intelligentie

Onze verwachting dat AI in 2025 professioneler ingebed zou worden, werd werkelijkheid. Gemeenten investeerden namelijk in AI-geletterdheid en governance en de eerste fase van de AI-Act werd soepel opgepakt. Dit bevestigt ons idee dat governance-structuren het startpunt zijn.

Tegelijk werd duidelijk dat waarde creatie afhangt van een sterk fundament in data en duidelijke sturing van strategie. Alleen als deze onderdelen op orde zijn kan de potentie van AI gerealiseerd worden. Dit verklaart ook waarom de ontwikkeling en het gebruik van complexe AI-agents binnen organisaties nog beperkt bleef.

We voorzagen dat digitale ethiek in 2025 een steeds belangrijker thema zou worden en daarin kregen we gelijk. Steeds meer overheden stellen waardenkaders op, voeren ethische toetsing uit en delen deze behoeften, bijvoorbeeld via platformen zoals de VNG. Niet alleen grote gemeenten zoals Rotterdam, die onlangs hun eigen waardenkader publiceerde, maar ook kleinere organisaties zoals bij de gemeente Rijswijk.

Onverwachts was de snelle introductie van de Code Goed Digitaal Openbaar Bestuur (CODIO) door de Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) en de ontwikkeling van een lichte IAMA-toetsing. Dit zijn concrete hulpmiddelen en processen die bevestigen dat ethiek alleen niet genoeg is, het heeft structuur nodig om te landen in de praktijk.

Deze positieve ontwikkelingen staat in contrast met organisaties waar digitale ethiek geen onderwerp is. In deze organisaties wordt aan de slag gegaan zonder dat voldoende is gereflecteerd op digitale ethiek of bijvoorbeeld AI-geletterdheid. Voor deze organisaties kunnen de Nederlandse Digitale Strategie (NDS) en VNG-resolutie “Als één sterke bestuurslaag regie op de digitale samenleving”een bestuurlijk impuls zijn om wel aan de slag te gaan met digitale ethiek.

Digitale Ethiek

Informatie wetten

Op het gebied van informatiewetten klopte onze verwachting dat dit jaar het juridisch en operationeel zwaartepunt op openbaarheid en privacy zou liggen. Ook voorspelden we dat proactieve implementatie bestuurlijke rust zou brengen, dit werd bevestigd door wat collega’s zagen bij gemeenten. Gemeenten die vroeg en planmatig met de Wet open overheid (Woo) waren gestart, hadden inderdaad hier veel voordeel van.

Het uitstel van de Wmebv heeft er ook voor gezorgd dat organisaties meer ruimte hadden om aan de wetgeving te voldoen. Door een goed projectleiderschap en een agile aanpak is het een aantal gemeenten gelukt om te voldoen aan de Wmebv en de digitale dienstverlening te verbeteren.

Tegelijkertijd leverde de opkomende jurisprudentie, bijvoorbeeld het niet verplichten van DigiD bij Woo-verzoeken, helderdere kaders. Ook de koppeling met Common Ground, MijnServices en het streven naar Persoonlijke Internet Pagina’s zorgen voor meer helderheid.

In 2025 werd, zoals we hadden voorspeld, het belang van een stevig architectuurfundament steeds duidelijker. Collega’s zagen dit terug in de verhoogde interesse voor inzicht in applicaties, gegevensstromen en processen. Ook wordt hiermee een andere verwachting bevestigd, namelijk dat architectuur en datamanagement randvoorwaarden zijn voor transparantie en ketensamenwerking.

Implementatie vraagt echter om praktische samenkomende stappen: tooling, datamodellen en bestuurlijk mandaat. Ook dit sluit aan bij de stappen die wij als voorwaarde zagen voor goed functioneren aan het begin van 2025. De NDS gaf extra tempo en legitimiteit, wat helpt om bestuurlijke prioriteit en middelen te mobiliseren.

Kortom: 2025 leverde de bevestiging dat architectuur geen luxe is, maar het kader waardoor andere innovaties betrouwbaar en schaalbaar werken, waaronder AI, dienstverlening, wetgeving.

Werken met Architectuur

ICT & Sourcing

Zoals voorspeld, kwam sourcing in 2025 opnieuw op de strategische agenda, gedreven door de aanhoudende discussie rond vendor-lock-in. De realiteit is echter dat de status-quo blijft bestaan. De wens tot meer openheid en keuzevrijheid staat op gespannen voet met de bestaande leveranciersomgeving, waarin spelers als Microsoft dominant blijven vanwege bekendheid en beheersbaarheid.

Tegelijkertijd groeide het bestuurlijk en technisch bewustzijn rond OSPO-initiatieven en beleidsinstrumenten. Dit betekent dat de systemische verschuiving is begonnen, maar het vraagt om strategische sourcing-keuzes, gefaseerde migraties en versterkt leveranciersmanagement om echt van de grond te komen.

De verwachting dat datagedreven werken in 2025 zou groeien in volwassenheid, zien we terug in de manier waarop gemeenten hun datafundament en governance hebben versterkt. De brede interesse in het gemeentelijk gegevensmodel en programmatische aanpakken valideren deze aanname, omdat ze interoperabiliteit en ketenwerk ondersteunen.

Ook de voorspelling dat datakwaliteit en eigenaarschap bepalend zouden zijn werd bevestigd doordat opnieuw benadrukt werd dat het succes van AI en dashboards sterk afhangt van het data-fundament. Een verrassende, nieuwe beweging was de opkomende vraag van synthetische data voor veilig experimenteren en een sterkere bestuurlijke focus op transparantie van algoritmes. Als organisatorische ontwikkeling zagen we dat gemeenten bewegen naar meerjarige IV-portfoliosturing, gekoppeld aan maatschappelijke opgaven. Dit wordt door gemeentes gezien als noodzakelijk om goed te kunnen sturen op informatievoorziening.

Datagedreven werken

Visie, beleid & strategie

We voorspelden een uiteenlopend beeld bij gemeenten en dat beeld kregen we ook te zien: sommige gemeenten kozen voor voorzichtigheid, anderen zetten stevig in op I&A. Daarentegen verspreidde het gebruik van AI zich sneller dan verwacht, juist bij kleinere gemeenten. Dat hangt samen met het groeiende besef bij gemeenten dat ze niet alles zelfstandig kunnen, waardoor AI nadrukkelijker bij kleinere gemeenten speelt. Daarnaast beaamde de veelvoudige vraag naar compact informatiebeleidsplannen onze voorspelling dat behoefte aan richting en eenvoud groot zou blijven.