Wat gaat 2026 gemeenten brengen?
15 januari 2026
Bij elke start van het nieuwe jaar kijken we vanuit onze inhoudelijke proposities vooruit naar het komende kalenderjaar. Welke ontwikkelingen gaan dit jaar een rol spelen? Welke keuzes moeten gemaakt worden dit jaar? Wat doen we in 2026 anders dan voorheen? In deze nieuwsbrief nemen we jullie mee in onze gedachten voor dit kalenderjaar.
Van losse plannen naar samenhang en hergebruik
Wij verwachten dat in 2026 de gemeenten hun blik gaan verleggen. We gaan van puur technische doelen naar de échte maatschappelijke en organisatorische opgaven. Informatie gaat niet meer over de systemen, maar over inhoud, opgaven en bestuurlijke keuzes. Klinkt logisch? Dat is het, maar het vraagt in de praktijk wel om hele andere gesprekken.
Deze beweging sluit perfect aan bij de bredere collectiviseringsgedachte van de VNG waarin “samenwerken waar logisch” centraal staat. Waarom zou je in je eentje het wiel opnieuw uitvinden? De focus verschuift daarom steeds meer naar intern- en extern herbruikbare werkwijzen, methoden en modellen. Juist daar ligt de grootste winst om versneld stappen te zetten in de informatievoorziening.
Om deze potentie te kunnen benutten moet geïnvesteerd worden in bewustwording en vaardigheden van medewerkers. Iedereen, van beleidsmedewerker tot bestuurder, heeft namelijk een rol in informatievoorziening. Tel daarbij vergrijzing en uitstroom op, en een strategische personeelsvisie is onmisbaar. Technologie wordt hiermee steeds meer een integraal onderdeel van het DNA van de gemeentelijke organisatie.
Van experiment naar georganiseerde inzet
Nee, 2026 wordt wat ons betreft niet het jaar van de ‘volgende AI-hype’ of zomaar ‘meer AI’. Wij zien 2026 als het jaar van betere en vooral bewustere AI-keuzes. Waar in 2025 de focus lag op experimenteren, pilots en losse toepassingen, verwachten we dat AI in 2026 steeds vaker onderdeel wordt van een bredere digitale transformatie. AI is geen doel op zich net zoals het geen losstaande technologie is. Het wordt pas een interessante tool wanneer AI-onderdeel wordt van hoe organisaties werken. Dat vraagt om minder individuele tools en meer om inbedding.
De grootste kansen liggen daarin niet zozeer in specifieke toepassingen, maar in het ontwikkelen van een organisatorisch fundament. Gemeenten die AI benaderen als onderdeel van een lerende organisatie, creëren ruimte voor duurzame inzet. Denk aan het opzetten van duidelijke kaders, trainen van medewerkers en het expliciet verbinden van AI aan beleidsdoelen en maatschappelijke opgaven.
De belangrijkste uitdaging ligt niet in de techniek, maar in visie, governance en AI-geletterdheid. Gemeenten die in 2026 succesvol willen zijn met AI, moeten durven kiezen en kunnen onderbouwen wat ze wel en niet automatiseren. Juist deze keuzes maken AI tot een betekenisvol en verantwoord onderdeel van de organisatie.
Van dashboard naar betekenisvolle besluitvorming
In 2026 zal datagedreven werken bij veel gemeenten verankerd raken in het dagelijks handelen. Kwalitatief goede data ondersteunt planning, uitvoering én verantwoording. De fase van ‘nog een dashboard’ ligt steeds vaker achter ons. De aandacht verschuift nu naar governance, datakwaliteit en betekenisvolle inzet van AI.
Architectuur en modellen zoals het Gemeentelijk Gegevensmodel binnen Common Ground zien wij als randvoorwaardelijk. De echte waarde? Die ontstaat pas wanneer data ook daadwerkelijk richting geeft aan besluiten. In andere woorden: datagedreven werken vraagt om verbinding, niet alleen om techniek.
Kansen ontstaan waar data direct wordt verbonden aan maatschappelijke opgaven zoals bestaanszekerheid, leefbaarheid en duurzaamheid. Hiervoor moet data wel betrouwbaar en uitlegbaar zijn, alleen dan kan, bijvoorbeeld, AI scenario’s en voorspellende inzichten maken. Deze kunnen nog efficiënter ingezet worden met behulp van een “data-taal”, een “data-taal” helpt gemeenten namelijk om domein-overstijgend te werken en ondersteunt het bestuurders bij het plaatsen van cijfers in context.
De grootste uitdaging blijft de organisatie zelf. Datagedreven werken vraagt om duidelijke keuzes, bestuurlijk eigenaarschap en een cultuurverandering. Zonder dat fundament blijven initiatieven versnipperd. Dit betekent structurele investeringen in vaardigheden en governance om datakwaliteit, AVG en ethische afwegingen op de agenda te houden.
Van hulpmiddel naar verplichting
In 2026 zien we een belangrijke verschuiving: inzicht in de informatiehuishouding ontwikkelt van een ondersteunend hulpmiddel naar een expliciete verplichting. Dit zien we al terug in wetgeving zoals de Archiefwet en de doorontwikkeling van de Woo. Architectuur wordt daarmee niet langer ‘iets van de achtergrond’, maar een sturend kader.
Dit biedt tegelijkertijd enorme kansen. Architectuur kan werken als een versneller voor transparantie en samenwerking. Door aan te sluiten op de Nederlandse Digitaliseringsstrategie en principes als Common Ground kunnen gemeenten minder afhankelijk worden van gesloten systemen en wendbaarder worden. Dat biedt ruimte voor hergebruik, betere datakwaliteit en eenvoudiger Woo-afhandeling, waardoor bestuurlijk vertrouwen verbeterd kan worden.
De grootste uitdaging? Die ligt in het daadwerkelijk naleven en borgen van afspraken. Beleid is vaak aanwezig, maar de uitvoering strandt vaak op versnipperde uitvoering, legacy systemen en uiteenlopende werkwijzen. Zonder integraal architectuurbeeld dreigt extra werkdruk en onduidelijkheid, juist op de momenten die vragen om transparantie.
Van naleving naar strategisch houvast
We verachten dat de stroom aan wet- en regelgeving rond digitalisering ook in 2026 stevig zal blijven doorlopen. Met nieuwe ontwikkelingen van de Wmebv, de Cyberbeveiligingswet en de AI Act worden aanvullende eisen gesteld aan informatievoorziening en digitale weerbaarheid. Wetgeving wordt hiermee een steeds groter onderdeel van het dagelijks werk, en dat moeten we niet onderschatten.
Naast de nieuwe wetten verdienen ook de bestaande wetten aandacht, zoals de Open Data Richtlijn en de Data Governance verordening, aandacht. Deze bieden namelijk richting voor het verbeteren van interne datakwaliteit én stimuleren de organisatie om data openbaar te maken voor inwoners en bedrijven.
De Cyberbeveiligingswet vormt in 2026 een van de grootste uitdagingen voor gemeenten. Dreigingen van buitenaf worden reëler, terwijl specialistische capaciteit op dit vakgebied schaarst blijft. Dit vraagt om scherpe prioritering, samenwerking en blijvende bestuurlijke aandacht. Hier moet je als gemeente echt op inzetten.
Van abstract kader naar praktische leidraden
In 2025 zagen we een groeiende behoefte aan ethische duidelijkheid. Als iedereen toegang heeft tot AI en Data, hoe zorgen we dan dat dit gaat op een manier die verantwoord is? Tegelijkertijd valt op dat grote organisatie meer in staat zijn hier structureel tijd en middelen voor vrij te spelen. Dat betekent echter niet dat digitale ethiek niet belangrijk is voor de kleinere gemeenten. Integendeel! In 2026 verwachten we dat ook kleinere organisaties vaker met AI en data gedreven toepassingen gaan werken. Daarmee groeit ook bij hen de behoefte aan overzichtelijke ethische kaders en werkbare methoden om ethische afwegingen te maken. Dit vraagt om andere methodes!
Net als bij andere thema’s zien we veel ruimte voor samenwerking; intern, inter-gemeentelijk en zelfs landelijk. Gemeenten van vergelijkbare grote of dichtbij in de regio kunnen gezamenlijk waardekaders ontwikkelen en toetsingsmethodes delen. Ook kunnen ze expertise bundelen door het gezamenlijk aanstellen van ethische officers, vergelijkbaar met het hebben van een gezamenlijke Functionaris Gegevensbescherming of het benoemen van een overstijgende ethische commissie. Zo wordt digitale ethiek hanteerbaar en schaalbaar.
De grootste uitdaging ligt in de inbedding. De hoeveelheid aan bestaande regels rondom digitale initiatieven is het belangrijk dat ethische toetsing goed aansluit op bestaande processen rondom. Alleen dan kan digitale ethiek blijvend betekenis krijgen binnen een organisatie.
Afsluiting
Terugkijkend zien we dat veel gemeenten het afgelopen jaar hebben geïnvesteerd in het versterken van hun fundamenten. In 2026 verwachten we dat deze investeringen zichtbaarder worden in concrete keuzes, duidelijke samenhang en de uitvoering. Omdat niet alles tegelijk kan, wordt de centrale vraag: wat draagt nu écht bij aan de maatschappelijke opgaven, dienstverlening en bestuurlijke sturing van de gemeente?
De rode draad door alle thema’s is dat informatievoorziening minder een technisch vraagstuk is en meer een organisatievraagstuk. Samenwerking (ook over gemeentelijke grenzen heen), hergebruik en duidelijke keuzes worden daardoor bepalend. Gemeenten die richting durven te kiezen en verbinding aanbrengen tussen visie, mensen en middelen, creëren ruimte om digitaal volwassen te worden en het hoofd te bieden aan de snelle technologische, maatschappelijke en interne ontwikkelingen.
Bij Native blijven we gemeenten ondersteunen bij het maken van die keuzes. We zijn scherp op de inhoud, realistisch in de uitvoering en hebben een integrale visie om jullie te helpen slagen.
Met vriendelijke groeten,
Team Native
