Ethiek in de tijd van de AI agents

30 april 2026

De komst van AI agents werd door tech-reuzen wereldwijd groots aangekondigd voor 2025. Hoewel de definitieve doorbraak vorig jaar nog uitbleef, lijkt 2026 het jaar te worden waarin de belofte van de tech-reuzen werkelijkheid wordt. Van experimentele open-source initiatieven tot stabiele zakelijke toepassingen, de AI-agent is niet langer een toekomstbeeld. Hoewel de drempel voor gemeenten om deze autonome systemen volledig te integreren maar mogelijk nog hoog ligt, sijpelt de technologie onvermijdelijk ooit de digitale werkplek binnen.

Van Moltbot naar Claude: een les in veiligheid

De weg naar volwassen agents was, is en zal grillig blijven. Neem Moltbot als voorbeeld, de chatbot die begin dit jaar viraal ging. Het liet zien hoe een agent zelfstandig taken op een computer kan uitvoeren. Gebruikers waren meteen gegrepen door de mogelijkheden. Echter werden ook pijnlijke risico’s blootgelegd, zo ging Moltbot geld uitgeven als het toegang had gekregen tot rekening of ging het bestanden verwijderen die de gebruiker nog nodig had. Het was een harde les voor sommigen: autonomie zonder waterdichte veiligheidswaarborgen is een recept voor chaos.

Inmiddels hebben partijen als Antrophic met Claude Cowork en OpenAI met de lancering van Operator laten zien dat het ook anders kan. Met deze systemen komen mogelijk dit jaar de eerste generatie stabiele AI-agents beschikbaar voor organisaties. Voor gemeenten betekent dit dat eerste generatie betrouwbare hulpmiddelen beschikbaar komen die kunnen ondersteunen bij administratieve workflows, zonder dat ze direct de controle over nemen.

Kansen! En risico’s?

Een van de grootste vraagstukken zit in de mogelijkheid om veel taken, en misschien zelfs hele beroepen, te automatiseren. Dit is geen goed contrast, het moet dit worden: “Dit werd voorspeld door de tech giganten. Maar nu het werkelijkheid wordt, moeten we ons afvragen: wat betekent dit echt voor ons werk? Denk aan het zien van een digitale collega in een Teams-vergadering, eentje die elke keer dat je het ziet moeilijker te onderscheiden is van je echte collega’s. Ook zouden ze na het overleg de notulen kunnen uitwerken, afspraken inplannen, plannen van aanpak schrijven en zelfs niet aanwezige medewerkers mailen over de acties die volgen uit je vergadering.

Maar dit zou niet het enige zijn dat de tech giganten mogelijk achten, zij gaan zover dat iedere functie die op dit moment vanachter een toetsenbord wordt uitgevoerd, uiteindelijk geautomatiseerd zou kunnen worden. Dit leidt tot ingewikkelde afwegingen voor organisaties. Wanneer deze oplossingen stabiel en veilig genoeg zijn om ze toe te passen, dan bieden ze kansen en mogelijkheden. Zeker voor lokale overheden is dit een interessante mogelijkheid.

De verleiding van het ravijnjaar

Gemeenten staan al meer dan een decennium onder grote financiële druk. Denk aan het dreigende ravijnjaar dat nog altijd niet volledig afgewend is; de nood om kosten te besparen blijft enorm. Je ziet nu bijvoorbeeld dat door gemeenten wordt gesneden in de kosten voor het onderhoud van de fysieke ruimte en het sociaal domein. Dat is onwenselijk, maar er moet bezuinigd worden en in deze domeinen gaat nou eenmaal het meeste geld in om. Een andere kans voor kostenbesparing is de loonsom te drukken, dit betekent dat het totaal aan salarissen dat aan ambtenaren wordt uitbetaald naar beneden gaat of niet groeit met de jaren. Dit is ook onwenselijke beweging waardoor de beloften van AI-agents erg aanlokkelijk worden. Het scenario waarbij personeelskosten dalen zonder dat de dienstverlening direct stagneert, lijkt voor veel bestuurders het wondermiddel voor de begrotingsgaten.

Ethische schuring

Dit zakelijke perspectief vertelt slechts de helft van het verhaal. Een gemeente is namelijk geen fabriek, maar een sociale organisatie: een werkgever van duizenden mensen en de meest nabije overheid voor de inwoner. De grootschalige inzet van agents brengt een diepe ethische schuring met zich mee die vraagt om een breder perspectief dan louter efficiëntie.

Wanneer we een ‘digitale collega’ inzetten, winnen we tijd, maar wat verliezen we aan menselijke maat? De gemeente heeft een zorgplicht naar zowel haar inwoners als haar medewerkers. Automatisering mag niet leiden tot een systeem met een gebrek aan empathie of een kille efficiëntiecultuur waarin de sociale cohesie verdwijnt. Want wie spreekt de inwoner aan als een autonoom systeem een fout maakt? Het risico is een situatie waarin regels weliswaar logisch worden toegepast, maar niemand de menselijke verantwoordelijkheid draagt voor de uitkomst. Dit zijn extremen, maar wel de consequenties die we vandaag moeten meewegen

Start de dialoog vandaag

Vanuit Native raden we gemeenten aan om niet te wachten tot de agents volledig zijn uitgerold. De techniek gaat sneller dan onze beleidsvorming, waardoor het essentieel is om nu kaders af te spreken. Welke functies lenen zich voor automatisering en waar is de menselijk tussenkomst on-onderhandelbaar?

Dit vereist het ‘goede gesprek’ op alle niveaus: met medewerkers, de OR, HR, het college en de gemeenteraad. Alleen door ethiek als vaardigheid in te zetten, zorgen we ervoor dat AI-agents een middel blijven voor een betere overheid, in plaats van een doel op zich voor een goedkopere overheid.

Hoe Native ondersteunt

Bij Native helpen we gemeenten om de regie te behouden in dit soort complexe transities. Wij geloven dat innovatie alleen slaagt als de menselijke maat het uitgangspunt blijft. Wij ondersteunen organisaties bij:

Bewustwording & dialoog (training): wij verzorgen interactieve trainingen en workshops over digitale ethiek. Hierin leren medewerkers wat ethiek in hun dagelijks werk betekent, hoe ze het morele gesprek voeren en hoe ze gezamenlijk de kernwaarden vaststellen die leidend zijn bij de inzet van nieuwe technologie.
Strategie & governance: het vertalen van die waarden naar solide kaders voor AI-inzet. Wij borgen dat innovatie gepaard gaat met ethische toetsing en voldoet aan de kaders van de AI Act.
Vakmanschap van de toekomst: strategische begeleiding voor informatieprofessionals om de balans te vinden tussen technologische efficiëntie en de menselijke maat in de publieke dienstverlening.

Wil je weten hoe jouw gemeente de eerste stap kan zetten in het vaststellen van deze ethische kaders? Neem dan contact op met een van onze adviseurs.