Wie over het delen van gegevens beslist of adviseert, beantwoordt eerst de vraag of het (wettelijk) mag. De vraag of we het ook moeten willen, krijgt minder snel ruimte. Op verzoek van infobox Crimineel en Onverklaarbaar Vermogen (iCOV) brachten wij beide vragen samen in twee trainingssessies over digitale ethiek.
De vraag van iCOV
iCOV is een samenwerkingsverband van verschillende overheidsorganisaties en toezichthouders, dat de partners ondersteunt bij de bestrijding van onder meer witwassen, belastingontduiking en fraude met behulp van datagedreven rapportages. Daarvoor brengt iCOV informatie uit verschillende bronnen samen in één overzicht van vermogen en geldstromen. Meer over iCOV onder aan deze nieuwsbrief.
Adviseurs binnen het samenwerkingsverband beoordelen verzoeken om die rapportages te delen, met het juridische kader als vertrekpunt. iCOV wilde daar een tweede vraag aan toevoegen.
Onze aanpak
Na intakegesprekken met een aantal deelnemers hebben wij twee sessies ontworpen die aansluiten bij de wensen van iCOV.
In de eerste sessie bespraken we hoe wij digitale ethiek zien. Daarbij gebruikten we vijf ethische “brillen”. Elke bril kijkt vanuit een ander perspectief naar hetzelfde vraagstuk en de brillen zijn elk een praktische en toegankelijke vertaling van wetenschappelijke theorie. Zo kijkt de bril van de Rekenmeester (utilitarisme) naar de gevolgen voor de samenleving en de bril van de Menselijke Maat (zorgethiek) naar de zorg voor kwetsbare mensen. De andere drie brillen kijken naar principes en rechten, naar wie de organisatie wil zijn en naar de structuren die gedrag sturen. Meer over deze methodiek lees je hier.
We begonnen met vragen uit het dagelijks leven. Zou je een tracker op de telefoon van je kind zetten? Klik je op akkoord bij de voorwaarden van een app zonder ze te lezen? Wat doe je als je je streamingabonnement deelt met een oud-studiegenoot en je krijgt de vraag of dit jouw huishouden is? Zulke vragen laten snel zien dat digitale ethiek vaker voorkomt dan velen denken en dat iedereen, afhankelijk van de situatie, een andere bril opzet. De eerste sessie legde zo de basis: deelnemers maakten kennis met de brillen en kregen een gevoel bij wat een ethische vraag is.
In de tweede sessie oefenden de deelnemers met het daadwerkelijk argumenteren vanuit de vijf brillen. Ze begonnen met een simpele casus uit het onderwijs: een student die een opdracht te laat inlevert, waardoor het diploma buiten bereik is. Daarna volgden casussen uit de eigen praktijk van iCOV, zoals een verzoek van een andere partij om rapportages structureel te ontvangen en het delen van gegevens met een buitenlandse autoriteit. Bij elke casus gingen de deelnemers in discussie over de afwegingen die meegenomen moeten worden. Dus niet “mag dit?”, maar “moeten we dit willen?”. Bij de iCOV-casussen brachten ze daarna de waarden in kaart die botsen en eindigden ze met een advies: ja, ja mits of nee.
We sloten af met de vraag hoe je zelf ethiek ter sprake brengt in een gesprek, bijvoorbeeld door te vertragen, waarden te benoemen of een nieuwsgierige vraag te stellen.
Wat het tot nu toe heeft opgeleverd
Na de zomer evalueerden wij de training met iCOV. Op de vraag wat ze direct kunnen toepassen, noemden meerdere deelnemers de perspectieven. Een van hen schreef:
“Benoemen van de (vijf) (ethische) stromingen waardoor je beter de keuze voor of tegen (een onderdeel van) het voorstel kunt onderbouwen.”
|
|
|
Dat zagen wij ook in de sessies: deelnemers verwezen expliciet naar verschillende brillen. Omdat de casussen uit de eigen praktijk van iCOV kwamen, ging het gesprek direct over eigen vraagstukken. Er was veel ruimte voor vragen uit de groep, en daar werd gretig gebruik van gemaakt.
Die discussie liet ook zien dat de brillen niet tot één antwoord leiden. Een andere deelnemer schreef daarover:
|
|
|
“Met iedere ‘school’ kun je komen tot een pleitbaar standpunt.”
|
|
|
Ethiek zit dan vooral in het gesprek, en minder in het antwoord. Een derde deelnemer schreef hoe dat er in de praktijk uit kan zien:
|
|
|
“Meer proberen bewust bezig te zijn wat gevolgen voor de burgers zouden kunnen zijn. Lukt niet altijd, maar als ik er aan denk dan probeer ik het toe te passen.”
|
|
|
Het toepassen in de eigen adviezen staat voor veel deelnemers nog aan het begin. In het evaluatiegesprek spraken we daarom over de plek die ethiek in het adviesproces kan krijgen.
Wat iCOV nu overweegt
iCOV denkt na over een eigen rol voor digitale ethiek: de penvoerder van een adviesproduct zou in de overleggen van het samenwerkingsverband het gesprek over ethiek kunnen voeren. Het idee komt uit de organisatie zelf en sluit aan bij waar de tweede sessie mee eindigde: ethiek ter sprake brengen in een gesprek. Wat dat kan opleveren, vertelt iCOV zelf:
|
|
|
“De penvoerder van een adviesproduct kan zorgdragen voor het voeren van het gesprek over ethiek en het opnemen van de overwegingen en de conclusie. Dit kan de afweging completer maken”
|
|
|
Ook geeft iCOV het volgende mee aan organisaties die ethiek willen verankeren in hun adviezen:
|
|
|
“Het kan helpen om bij het opstellen van adviezen naast de juridische benadering ook de ethische aspecten te bespreken, zodat je een keuze beter kan onderbouwen.”
|
|
|
Wat wij hebben geleerd
Deelnemers willen vooral oefenen. De deelnemers bij iCOV vroegen om nog meer praktijkvoorbeelden, en die nemen we mee: de theorie laten we voortaan direct volgen op een voorbeeld dat deelnemers herkennen. Ook werkte het goed om een casus meerdere keren door te lopen, eerst voordat we de brillen deelden en daarna per bril.
Ethiek meenemen in een advies kost tijd, en die tijd komt er meestal niet vanzelf. Een vast moment in het adviesproces helpt daarbij.
Dit speelt niet alleen bij iCOV. Een wet bepaalt wat mag, maar geeft niet altijd antwoord op de vraag of iets ook het juiste is om te doen. Overheidsorganisaties die gegevens delen, krijgen met beide vragen te maken.
Meer weten?
Meer over onze aanpak lees je op onze pagina over digitale ethiek. Wil je weten wat digitale ethiek voor jouw organisatie kan betekenen? Neem contact op met Max Stolk via
|
|
|
|
|
|
Wie is iCOV?
iCOV staat voor infobox Crimineel en Onverklaarbaar Vermogen. Het is een samenwerkingsverband. De deelnemers zijn overheidsorganisaties. Zestien organisaties doen mee, waaronder het Openbaar Ministerie, de politie, de Douane, de FIOD, de Belastingdienst en toezichthouders als DNB en de AFM. iCOV helpt deze deelnemers bij de bestrijding van onder meer witwassen, belastingontduiking en fraude. iCOV doet dit door middel van rapportages. Deze rapportages geven inzicht in verstopt of onverklaarbaar vermogen, waardoor witwas- of fraudeconstructies aan het licht kunnen komen. iCOV bestaat vanaf 2013. Vanaf die tijd tot 28 februari 2025 werd de samenwerking vormgegeven via een Convenant en bijbehorende Protocollen. Per 1 maart 2025 geldt de Wet gegevensverwerking door samenwerkingsverbanden (WGS). Deze wet biedt een duidelijkere juridische basis voor de verwerking van persoonsgegevens door samenwerkingsverbanden, zoals iCOV. Naast de WGS zijn ook het Besluit gegevensverwerking door samenwerkingsverbanden (BGS), de Uitvoeringswet Algemene verordening gegevensbescherming (UAVG), en de Algemene Verordening Gegevensbescherming (AVG) belangrijk bij de verwerking van persoonsgegevens.
Bron: privacyverklaring iCOV, aangevuld met de lijst van organisaties.
|
|
|
