Ethiek als vaardigheid: kijk verder met met vijf lenzen

19 maart 2026

In onze workshop over digitale ethiek van twee weken geleden werden twee dingen opnieuw bevestigd: ethiek in de praktijk gaat niet over het vingertje opsteken, maar over integer handelen. Dit is belangrijk omdat volgens ons technologie nooit neutraal is. Elke keuze in de inrichting van een systeem stuurt namelijk het werk. Denk aan datagedreven werken, waar we data combineren om groepen inwoners in beeld te krijgen, maar wanneer valt iemand op? Bij welke indicatoren signaleren we een risico?

Dit zijn allemaal technische keuzes die uiteindelijk meebepalen aan welke inwoner we straks extra aandacht geven en wie onzichtbaar blijft. Elke technische instelling draagt dus een moreel oordeel in zich, voornamelijk omdat dergelijke keuzes aangeven wat we op dat moment het belangrijkst vinden. In de publieke sector is digitale ethiek daarom geen abstracte discussie, maar een basisvaardigheid voor werknemers.

Ethiek als vaardigheid

Bij Native zien we ethiek als een vaardigheid. Niet omdat ethiek één simpele handeling is, maar omdat het een aantal vaardigheden samenbrengt: je kunnen verplaatsen in anderen, reflecteren op je eigen waarden, een situatie zorgvuldig analyseren om vervolgens een morele afweging te maken. Dit betekent dat het te trainen valt, zoals we ook wiskunde, presentatievaardigheden en leiderschap trainen. De vraag wordt dan: “Waarom trainen we niet onze vaardigheden in het stellen en beantwoorden van de morele vragen die onze grootste beslissingen onderleggen?” De consequenties van niet ethische vragen stellen en beantwoorden zijn groot; van discriminatie tot privacy-inbreuk. Ook het verkeerd interpreteren van data is dan geen mogelijkheid, maar juist een zekerheid. Tal van voorbeelden uit het verleden bevestigen dit en kennen tot op de dag van vandaag nog hun nasleep, denk aan de toeslagenaffaire en indirecte discriminatie bij DUO tijdens fraude opsporing.

Daarbij moet wel gezegd worden, ethiek leidt niet tot het antwoord en niet tot één waarheid. Maar het stelt mensen wel in staat om systematisch te onderzoeken wat de onderliggende vraagstukken zijn, te ontdekken wat zij het belangrijkst vinden en goed onderlegde beslissingen te maken. Daarom zijn wij voorstanders van het idee van waardepluralisme van de Britse filosoof Isaiah Berlin (1909-1997), een invloedrijke denker over vrijheid en politieke waarden. Volgens Berlin kunnen meerdere fundamentele waarden tegelijkertijd belangrijk zijn voor verschillende mensen, en zijn die niet altijd met elkaar te verenigen. Dit betekent dat ze botsen, zonder dat een waarde vanzelfsprekend voorrang krijgt.

Concreet betekent dit dat je altijd meerdere perspectieven moet meenemen en dat je altijd moet open staan voor meer input. Dit zorgt ervoor dat er samen een gedeeld verhaal ontstaan rondom een beslissing. Hierin zit jullie motivatie, jullie overwegingen en jullie overtuigingen. Zo staat de beslissing als een huis en is te verantwoorden naar buiten toe door iedereen die eraan heeft bijgedragen.

Om dit proces op gang te brengen hebben we een kleine tool gemaakt waarmee iedereen makkelijk nieuwe perspectieven kan meenemen in toch wel complexe (ethische) vraagstukken.

De vijf lenzen

Tijdens de training van twee weken geleden introduceerden we vijf ethische perspectieven. Hoewel filosofische literatuur nogal strikte definities kent, hebben wij deze voor de praktijk vertaald naar hanteerbare ‘lenzen’. Hiermee bestrijk je als organisatie het merendeel van de vragen die je jezelf bij elk project zou moeten stellen. Daarnaast maken we de lenzen tastbaar door te kijken naar een simpele keuze in de supermarkt: koop je het goedkoopste huismerk of het duurdere biologische product?

Deontologie (Plichtethiek): Moraliteit zit in de handeling zelf.

Je koopt het duurzame product omdat je handelt vanuit principes, zoals “wij moeten de aarde niet uitputten”. De handeling is simpelweg “juist om te doen”, ongeacht of het product duurder is of minder lekker smaakt.

Ethiek van de zorg: Moraliteit zit in de relatie.

Je kijkt naar de menselijk verbinding. Je kiest voor Fairtrade omdat je het beste voor hebt met de koffieboer, of je koopt lokale producten om de boeren in jouw regio te steunen.

Utilitarisme (Gevolgethiek): Moraliteit zit in het resultaat.

Je maakt de afweging: wat levert het meeste geluk op voor de grootste groep mensen? Je kiest duurzaam omdat de positieve impact op het klimaat en volgende generaties zwaarder weegt dan de paar euro’s die je kan besparen.

Deugdethiek: Moraliteit zit in de persoon (of organisatie).

Je vraagt jezelf af wat voor mens je wilt zijn. Je koopt daarom duurzaam, je wilt een bewuste en verantwoordelijk persoon zijn. Je wilt ook het goede voorbeeld geven aan anderen.

Systeemethiek: Moraliteit zit in het systeem.

Je kijkt naar de regels van de maatschappij. Je vraagt je af waarom de niet duurzame, biologische producten eigenlijk zo veel goedkoper zijn. Stuurt de supermarkt door slim te prijzen jou een bepaalde richting in? Zou de overheid hierin moeten springen?

Opmerking: Hoewel deze termen in de wetenschap soms complexere definities kennen, gebruiken wij ze hier als praktische instrumenten om verschillende invalshoeken in een teamdialoog te borgen.

Hoe vertaal je ethiek naar de praktijk?

Om ethiek te verankeren in je dagelijks proces en om de stap van een lijstje afwerken naar dialoog te maken, raden wij bij Native het volgende aan:

Laat individuele werknemers in een project stilstaan bij hun natuurlijke voorkeur. Iedereen kijkt namelijk op een bepaalde manier naar een probleem. Dit gebeurt vaak automatisch en overkomt iedereen. Als iedereen in een project stil staat bij hun natuurlijke voorkeur, kan je sneller zien welke andere perspectieven onderbelicht blijven in het project.
Maak ethiek een onderdeel van het proces, van de cultuur, in plaats van het in te zetten tijdens crisissen of het te beleggen in specifieke teams. Gebruik eerst makkelijke casussen om bekend te raken met de vragen die ethiek kan stellen en daarna casussen uit het werkveld om de vaardigheid door te ontwikkelen.
Investeer op de korte termijn in moreel vakmanschap door belangrijke functies trainingen in ethiek aan te bieden. Dit stelt hen in staat om kritische vragen te stellen en verder te kijken dan alleen de technologie.

Native in actie

Het vertalen van digitale ethiek naar de dagelijkse praktijk vraagt om een aanpak op verschillende niveaus en momenten. Op dit moment kunnen we je helpen bij het volgende:

De basis in bewustwording en educatie: Voordat je kaders kunt stellen, moet je de taal leren spreken. Wij organiseren interactieve sessies en moreel beraad voor medewerkers. De focus ligt hier op ‘moreel vakmanschap’: het herkennen van dilemma’s en het versterken van de bereidheid om de menselijke maat te bewaken, nog voordat de techniek definitief is ingericht.
Vinden van legitimiteit door verantwoording en transparantie: Ethiek heeft bestuurlijke borging nodig. Wij ondersteunen bij het opstellen van waardenkaders die je kunt voorleggen aan het management of de Raad. Hiermee maak je expliciet welke principes de organisatie nastreeft en hoe je hierover transparant bent naar de inwoner. Dit eerlijke verhaal vormt de basis voor publiek vertrouwen.
Het uitvoeren door het creëren van handelingsperspectief en instrumentatie: Uiteindelijk moet ethiek landen in de projecten. Wij helpen bij het inbedden van concrete instrumenten. Ethiek vast onderdeel te maken van de project- en adviesrapportages, creëer je rust, vertrouwen en verbeter je de samenwerking.

Tot slot

Digitale ethiek is geen rem op innovatie, maar juist een factor die innovatie mogelijk maakt. Het creëert snelheid door vertrouwen. Door ethiek gedurende het gehele proces in het oog te houden, hoeven deelnemers zich niet individueel zorgen te maken over complexe vraagstukken, maar kunnen zij zich met een gerust hart verliezen in de mogelijkheden en hun enthousiasme voor de techniek.

Wil je zelf werken aan digitale ethiek of meer weten over onze aanpak? Neem dan contact op met onze collega Max Stolk!